| “c) Farabi’nin ses dalgaları ile ilgili yaptığı çalışmalar hakkında kısaca bilgi verilir.” ifadesi ile 2018 Fizik Öğretim Programında 10. sınıf konuları arasında yer alan ses dalgaları konusu kazanımlarından biridir. bu kazanımla ilgili işinize yarayabilecek bir kaç bilgiyi aşağıya ekledim. Ezberlemeyin ama bir kaç kez okumanızı tavsiye ederim. Daha önce soru gelmedi ama programa 2018 yılında eklendiğini hatırlatmak isterim. Bu içerikte; ayt, bilim adamı, bilim insanları, farabi, Farabi kimdir, Farabinin ses dalgaları, fiziğe katkıları, hayatı, ösym, ses dalgaları, ses dalgalarını ilk kim açıklamış, ses nasıl oluşur, ses nasıl yayılır, sesi kim buldu, sınavda çıkabilecek, sınavda çıkabilecek fizikçiler, tyt, yks anahtar kelimeleri yer almaktadır. | ||||||||||
| Fârâbî bu kitabında seslerin tabiatı, oluşumu, melodilerin nevileri, vezinler, çeşitli müzik aletleri gibi müzik ile ilgili bir çok konuyu izah ederek müziği bir ilim olarak ele almıştır. Eserinde yazar, sesin fizik ve psikoloji bilimleri yönünden açıklamasını vermektedir. Eski müzik aletleri olan ud, Horasan tamburu, Bağdat tamburu, Mizmar ve Rubab’ın karakteristik özelliklerini vermekle birlikte Horasan tamburu ile Bağdat tamburunu özellikle araştırmış ve bu çalgıları karşılaştırmalı olarak açıklamıştır. Jules Rouanet, Arapların bu günkü icra ettikleri müziği Fârâbî zamanında icra edilen müzik olduğunu ve gözle görülür bir değişimin olmadığını açık olarak beyan eder. 25 Arapların bu günkü icra ettikleri müzik ses sistemi bakımından Fârâbî’nin Horasan tamburu üzerinde tespit ettiği 12 perdeli ses sistemidir. Aynı zamanda kullanılan makamlar da o dönemdeki makamlarla paralellik gösterir. Günümüzde Arap, Fars ve Türk toplumlarında kullanılan ana ses sistemi ve makamların Fârâbî dönemindeki ses sistemi ve makam kültürüyle benzerlik gösterdiği şüphesizdir. | ||||||||||
| ||||||||||
Fizik Programında yer alan diğer bilim insanlarının yaptığı çalışmaları görmek için yazının üzerindeki linke tıklayınız.
Lise yıllarımda fizik dersinde ses dalgalarını işlerken hocamızın Farabi’den bahsettiğini dün gibi hatırlarım. O gün Farabi’nin sesin fiziksel temellerini bin yıl önce çözdüğünü duyunca ağzım açık kalmıştı. Kendi kendime “Nasıl olur da o dönemde bu kadar net tespitler yapar?” diye sormuştum. Bugün sizinle Farabi’nin Ses Dalgaları ile ilgili Yaptığı Çalışmalar hakkında derin bir yolculuğa çıkacağız. Bu bilgiler sadece genel kültür değil, aynı zamanda tyt fizik konuları arasında karşınıza çıkabilecek altın değerinde detaylardır.
Farabi sadece bir filozof değildir. O aynı zamanda muazzam bir matematikçi ve fizikçidir. Sesin doğasını anlamak için havayı bir ortam olarak ilk o tanımladı. Havada meydana gelen titreşimlerin kulağımıza nasıl ulaştığını tane tane anlattı. Sesin bir dalga hareketi olduğunu fark etmesi, bugünkü modern fiziğin temellerini attı. Sizce de bir insanın bin yıl öncesinden bugünü aydınlatması inanılmaz değil mi? Farabi bu çalışmalarını yaparken gözlem yeteneğini konuşturdu.
Farabi sesin oluşumunu açıklarken darbe ve sürtünme kavramlarını kullanır. İki cisim birbirine çarptığında havayı hareket ettirir. Bu hareket dalgalar halinde yayılır. Tıpkı suya atılan bir taşın oluşturduğu halkalar gibi düşünebilirsiniz. Bu noktada Farabi’nin vizyonu devreye giriyor. Sesin boşlukta yayılmayacağını, mutlaka bir ortama ihtiyaç duyduğunu sezmişti. Bu keşif, fizik proje konuları arayan öğrenciler için harika bir araştırma başlığı olabilir.
Farabi’nin bu konudaki en büyük eseri Kitabü’l-Musika’l-Kebir adını taşır. Bu kitap sadece müzik notalarını anlatmaz. Sesin fiziğini, dalga boyunu ve frekansın temellerini inceler. Eğer bu konular ilginizi çekiyorsa ve pratik yapmak isterseniz, Dalgalar Çözümlü Sorular – PDF – 10. Sınıf Fizik içeriğimiz size çok yardımcı olacaktır. Ses dalgalarının matematiksel modellemesini Farabi’nin mantığıyla çözmek ufkunuzu açar.
Farabi çalışmalarını sadece kağıt üzerinde bırakmadı. Ud ve kanun gibi aletler üzerinde deneyler yaptı. Tellerin uzunluğu ile çıkan sesin inceliği arasındaki bağı kurdu. Bir telin boyu kısaldıkça sesin tizleştiğini matematiksel olarak ispatladı. Bu durum günümüzde 10. sınıf fizik proje konuları listesinin vazgeçilmez bir parçasıdır. Farabi, müzik aletlerini birer laboratuvar aracı gibi kullandı. Sesi sadece duyulan bir şey değil, ölçülebilen bir veri olarak gördü.
Özellikle Horasan tamburu üzerinde yaptığı incelemeler meşhurdur. Perdelerin yerini belirlerken logaritmik bir yaklaşım sergiledi. Ses sistemlerini 12 perdeli bir düzene oturttu. Bu düzen bugün bile doğu müziğinin temelini oluşturur. Bilim insanlarının evrenselliği işte tam burada ortaya çıkıyor. Bir yandan felsefe yaparken diğer yandan sesin frekansını hesaplamak her yiğidin harcı değildir. Farabi bu yönüyle tarihin en büyük polimatlarından biridir.
Bilim dünyasında her keşif bir öncekinin üzerine inşa edilir. Farabi sesin yoğunlukla ilişkisini incelerken antik çağ fizikçilerinden de ilham aldı. Ancak o, bu bilgileri çok daha ileriye taşıdı. Eğer farklı bilim insanlarının madde ve dalga üzerindeki etkilerini merak ediyorsanız, Archimedes (Arşimet)in Özkütle ile ilgili Yaptığı Çalışmalar yazımıza da göz atabilirsiniz. Her iki deha da doğayı gözlemleyerek evrenin sırlarını çözmeye çalıştı.
Farabi‘nin ses dalgaları üzerindeki etkisi batı dünyasını da derinden etkiledi. Ortaçağ Avrupa’sında ses ve müzik teorileri onun kitaplarından tercüme edildi. Sesin bir enerji türü olduğunu ve dalgalar halinde enerji taşıdığını dolaylı yoldan ifade etti. Bu bilgiler bugün ilkokul seviyesindeki yarışmalarda bile karşımıza çıkıyor. Örneğin 4. sınıf 1. dönem bilgi yarışması soruları pdf dosyalarında Farabi’nin ismine rastlamanız işten bile değildir. Genç yaşta bu büyük dahiyle tanışmak çocukların vizyonunu geliştirir.
Okullarda 4. sınıf 1. dönem bilgi yarışması etkinlikleri düzenlendiğinde genel kültür soruları arasında Farabi mutlaka yer alır. “Sesi ilk kim bilimsel olarak açıkladı?” sorusunun cevabı bellidir. Öğrenciler 4.sınıf 1.dönem bilgi yarışması hazırlığı yaparken bu detayları öğrenerek fen bilimlerine ısınır. Farabi’nin çalışmaları sadece fizikçiler için değil, müzisyenler ve mühendisler için de birer rehber niteliğindedir.
Farabi havayı bir yay gibi düşünür. Darbe alan hava sıkışır ve sonra genleşir. Bu sıkışma ve genleşme hareketi kulak zarımıza kadar ulaşır. İşte biz buna ses diyoruz. Bu kadar basit ama bir o kadar derin bir anlatımı bin yıl önce yapabilmek büyük bir dehadır. Sınavlarda veya projelerinizde bu detayları kullanmak sizi bir adım öne çıkarır. Farabi’nin mirası bugün modern akustik bilimi olarak yaşamaya devam ediyor.
Bilgiye susayan bir zihin için Farabi’nin eserleri bitmek bilmeyen bir hazinedir. Sesin hızının sıcaklıkla değişebileceğine dair ilk ipuçlarını yine onun mantık yürütmelerinde buluruz. Müziği matematiksel bir disipline sokarak rastgelelikten kurtardı. Her notanın bir sayısal karşılığı olduğunu gösterdi. Bu sayede ses dalgaları kağıt üzerinde hesaplanabilir hale geldi. Farabi’yi anlamak, doğanın ritmini anlamaktır.
Yorumları Göster
Farabi’nin müzik ve ses üzerine olan çalışmaları gerçekten büyüleyici. Sınavda çıkma ihtimaline karşı bu notları okumak iyi bir önlem oldu, paylaşım için teşekkürler!