| “f) el-Hazini’nin özkütle ile ilgili yaptığı çalışmalar hakkında kısaca bilgi verilir.” 2018 Fizik Programında bu ifadelerle geçen kazanımla ilgili aşağıya kısa bir özet derledim.. Bu yazıda; 2018 Fizik Programı, el hazini bilime yaptığı katkılar, el-hazini özkütle, el-Hazini’nin özkütle ile ilgili yaptığı çalışmalar, hikmetin terazisi kim icat etti, fizik, fizik bilim insanları, havanın kaldırma kuvveti, hikmet terazisini kim buldu, kaldırma kuvveti, Mizanü’l-Hikme, el hazini terazisi, program konuları işlenecektir. | |
| | Batılı bilim adamları tarafından dinamik, hidrostatik ve akışkanlar mekaniğinin öncüsü ve üstadı kabul edilen El Hâzinî; sekiz asır önce bir cismin, düşük yoğunluklu havada ağırlık kazandığını. ve yoğun havada veya suda ise ağırlığının azaldığını (temel kaldırma kuvveti ilkeleri) keşfetti.. El Hâzinî, kimyasal maddelerin yoğunluk ve özgül ağırlıklarını ölçmek amacıyla icat ettiği hassas terazilerle, gözlem ve deneylerle kimya bilimine de önemli katkılarda bulundu.. Öyle ki, icat ettiği ve “Mizanü’l-Hikme” (Hikmet Terazisi) adını verdiği hassas terazi ile yaptığı yoğunluk ve ağırlık ölçümleri, günümüz teknolojisi kullanılarak yapılan ölçümlerden pek farklı değildir. Bu terazi sayesinde, metallerin ve kıymetli taşların saf olup olmadıkları, farklı metallerden oluşan alaşımların ise karışma oranları bulunabiliyordu. El Hâzinî’nin bilime kazandırdığı bu terazi, dönemine kadar olan terazilerden hassasiyet bakımından oldukça ileri ve üstündür.
|
| Abdurrahman el-Hâzinî’nin yaptığı hidrostatik terazilerle ilgili bir çizim (Dictionary of Scientific Biography, VII, 347) | |
| 1118-1155 Türkistan – Merv Şehri | |
El-Hazini denilince akla gelen ilk şey Hikmet Terazisi oluyor. Bu alet sadece ağırlık ölçmüyordu. O dönemde insanlar altının içine gümüş karışıp karışmadığını anlamak için akla karayı seçiyordu. El-Hazini taşın altına elini koydu ve öyle bir sistem geliştirdi ki, metallerin saf olup olmadığını anında şak diye ortaya çıkarıyordu. Bu terazi beş kefeli bir yapıya sahipti. Havada ve suda tartım yaparak cisimlerin özgül ağırlıklarını hesaplıyordu. Farabi’nin Ses Dalgaları ile ilgili Yaptığı Çalışmalar nasıl müzik ve fizik arasında köprü kurduysa, Hazini de matematik ve kimyayı harmanladı.
Bu muazzam terazi sayesinde alaşımların oranlarını bile bulabiliyordu. Günümüzde bile bu kadar hassas ölçüm yapmak ciddi bir teknik donanım ister. Hazini ise bunu 1121 yılında başardı. Fizik proje konuları arayan bir öğrenciyseniz, bu terazinin çalışma prensibini modellemek size harika bir not getirebilir. O dönemde bu cihazı görenler gözlerine inanamıyordu. Çünkü Hazini, suyun sıcaklığına göre yoğunluğunun değiştiğini bile fark etmişti. Bu bilgi o devir için tam anlamıyla bir devrim niteliğindeydi.
Çoğumuz suyun kaldırma kuvvetini Arşimet ile hatırlarız. Ancak el-Hazini bu işi bir adım öteye taşıdı. O, havanın da bir kaldırma kuvveti olduğunu savundu. Hatta cisimlerin ağırlığının havada ve boşlukta farklı olacağını dile getirdi. Archimedes (Arşimet)in Özkütle ile ilgili Yaptığı Çalışmalar temel taşıdır ancak Hazini bu temelin üzerine koca bir gökdelen dikmiştir. Bir cismin yoğun havada ağırlığının azaldığını, düşük yoğunluklu havada ise ağırlık kazandığını keşfetti. Bu keşif modern aerodinamiğin ve akışkanlar mekaniğinin atası sayılır.
10. sınıf fizik proje konuları seçerken el-Hazini’nin atmosferik gözlemlerini incelemek ufkunu açar. Adam resmen yerçekimi hakkında bile kafa yormuş. Newton’dan çok önce, cisimlerin merkeze doğru bir kuvvetle çekildiğini fark etmiş. Bu bilgileri Mizanü’l-Hikme kitabında topladı. Kitap sadece bir teknik kılavuz değil, aynı zamanda bir bilim felsefesi eseri gibidir. İçindeki tabloları görseniz bal dök yala cinsinden bir titizlikle hazırlanmış. Her bir değer, binlerce deneyin sonucudur.
El-Hazini çalışmalarında sadece su kullanmadı. Farklı sıvıların özkütlelerini de merak etti. Cıva kullanarak yaptığı deneyler hala bilim tarihçilerini şaşırtıyor. Bir alaşımın içindeki değerli maden miktarını bulmak için geliştirdiği matematiksel formüller bugün hala geçerliliğini koruyor. O, bilimi sadece teoride bırakmadı. Padişahların ve tüccarların kandırılmasını önlemek için bu terazileri pratikte kullandırdı. Sahteciliğin önüne geçmek için bilimi bir kalkan gibi kullandı.
Kendi döneminin çok ilerisinde olan bu bilim insanı, ölçüm yaparken ortam sıcaklığını bile hesaba katıyordu. “Su soğuyunca yoğunlaşır, ısınınca genleşir” prensibini kullanarak tablolarını güncelledi. Bu titizlik onu fizik dünyasının devleri arasına soktu. Eğer bugün tyt fizik konuları çalışırken özkütle formülünü d=m/v diye ezberliyorsak, bu formülün arkasındaki bin yıllık emeği de unutmamalıyız. Hazini, bilimin ışığını Orta Asya’dan tüm dünyaya yaymayı başardı. Onun mirası, bugün laboratuvarlarda kullandığımız en hassas cihazların ruhunda yaşıyor.
Fizik Programında yer alan diğer bilim insanlarının yaptığı çalışmaları görmek için yazının üzerindeki linke tıklayınız.
Yorumları Göster
Özkütlenin günlük hayatta kullanımı ile ilgili ödevim var. Yardımcı olabilir misiniz?